De prins: een frisse blik op Willem van Oranje

Willem van Oranje was mijn buurman. Of toch zo ongeveer dan. Ik werd namelijk geboren in Delft en zolang ik me kan herinneren waren er al uitstapjes naar "de kogelgaten". Als zesjarige kon ik zijn portret dus feilloos herkennen én noemde ik zijn moordenaar moeiteloos bij naam. (opgevoed worden door historici heeft zo zijn gevolgen....).

Maar om nu te zeggen dat ik de man echt kende, nou nee. Dus toen uitgeverij Karmijn eerder dit jaar een nieuwe biografie publiceerde over de Vader des Vaderlandsch, besloot ik nader kennis te maken mijn mijn voormalige buur. En ik kreeg er zomaar  een heel interessante buurvrouw bij...

Een nieuwe biografie?

Wacht eens even, zeggen kritische geesten, is dat wel nodig dan, een nieuwe biografie? Weten we dan al niet alles over dit heerschap? Is zijn leven niet tot vervelends toe uitgeplozen door het kruim der wetenschap? En deed Jeroen Krabbé in de jaren tachtig niet zijn best om deze held te vertalen naar een breder publiek? Waarom hetzelfde verhaal nog eens vertellen?

Wel, beste mensen, zoals in de beginnerscolleges geschiedenis wordt onderwezen heeft elke tijd zijn eigen vragen. Vergeet het maar dat we ooit klaar zijn met een historische held. Waar men vroeger vooral aandacht had voor het militaire en politieke aspect van 's mans leven, heeft Ronald de Graaf  oog voor de materiële context waarin de Zwijger leefde. In mensentaal: deze biografie trakteert ons op een blik achter de schermen en leidt ons bijvoorbeeld rond in de paleizen waar Willem woonde, toont ons het bestek waarmee hij at en de hobby's die hij tussendoor bedreef.

Wat meer zij: er zijn nieuwe bronnen! Trompetgeschal alom. Historici worden van zulk nieuws immers zowel enthousiast en onrustig, want nieuwe bronnen kunnen veel goeds betekenen. En dat is ook zo in dit geval. Ronald de Graaf kon immers de brieven inkijken die onze Willem schreef aan zijn bezoemvriend Günther van Schwarzburg; En dat levert heel wat ...ehm..ontboezemingen op.

Nieuwe vragen en nieuwe bronnen, dat zorgt voor een nieuw verhaal. Of toch tenminste eentje met nieuwe invalshoeken en andere perspectieven. Sta me toe dit met een voorbeeld te illustreren.

Anna van Saksen

Voor wie haar niet kennen, dit is de tweede echtgenote van Willem. Ze was op zijn zachts gezegd een tikje vreemd en liet zich naarmate het huwelijk vorderde "een beetje gaan".  In de zestiende eeuw werd daar al zwaar over geroddeld en ook klassieke biografen kunnen er niet om heen: die Anna was de "huisplaag" van Willem.

Ik heb het even gecheckt in oudere biografieën (ja, die heb ik nu hè) van Wedgwood (1944) en Van Schelven (1943) en zij verwijzen allebei naar die ene schandalige avond waarop een straalbezopen Anna Willem de huid vol schold tijdens een genoeglijk dinertje met Van Egmond. Ook verwijzen ze naar haar buitenechtelijke affaire met ene Jan Rubens (inderdaad, vader van) en geven met enige opluchting te kennen dat Willem de eer aan zichzelf hield en de scheiding aanvroeg.

Die grote lijnen vind ik eveneens terug in de nieuwe biografie, maar  dan wel met meer nuance en zelfs met begrip voor Anna. Zij kreeg op korte tijd drie kinderen die snel stierven, kon niet aarden in het mondaine Brussel en voelde zich vaak alleen met een man die altijd de hort op was. Willem is aanvankelijk ook erg bezorgd om haar depressies en ziet erg veel door de vingers. Gaandeweg zien we Anna ontsporen. Waar haar brieven eerst nog heel redelijk zijn geformuleerd, neemt ze steeds minder een blad voor de mond. Schelden kon ze ook op papier als de beste. En de affaire met Jan Rubens wordt wel heel tastbaar als de Graaf citeert uit het gerechtsdossier. Daarin staat bijvoorbeeld dat Anna Jan aanvankelijk nog waarschuwde en hoopte "dat het bed niet inzakt". Uiteindelijk wordt Anna verstoten en opgesloten in een kerker. Wat had ik een medelijden met haar.

En ook met Willem, want hij wordt niet gereduceerd tot bullebak. Wel leren we hem kennen  als een bezorgde echtgenoot die veel geduld heeft, maar het gedrag van zijn vrouw uiteindelijk behoorlijk zat is. Wat ik ook weer kan begrijpen.

Dicht op de huid van Willem

U hoort het al: deze biografie biedt heel wat inkijkjes in privé-aspecten van Willems leven en is alleen al daardoor zeer de moeite waard. Dat wil trouwens niet zeggen dat militaire strategie en diplomatiek gekonkel niet aan bod komen: ook daarover is er informatie in overvloed. Wat mij betreft soms iets te veel, want ik ben minder geïnteresseerd in dat soort zaken, maar dat werd dus ruimschoots goedgemaakt door de privéverhalen.

Heb ik mijn ex-buurman beter leren kennen? Zeker weten! Ik heb genoten van dit boek en zal hem tijdens mijn volgende bezoek aan mijn geboortegrond nog eens heel bewust gedag gaan zeggen.