Lezen: het pauperparadijs

In elke familie leven er verhalen. Over heldhaftigheid, moed en doorzettingskracht. Over opa's die op slag verliefd werden op oma's, en over de cruciale rol die onze voorouders speelden in historische gebeurtenissen. En natuurlijk weten we wel ergens dat de tijd deze verhalen heeft opgeblonken. De mindere kantjes heeft weggepoetst. En dat de mantel der liefde heel wat aan het oog onttrokken heeft. Maar de verhalen zijn te mooi om niet verder te vertellen.

Dergelijke familiehistories maken ons, nakomelingen trots. Zelfs al hebben we er geen aandeel in. Want iets van de grandeur van onze voorouders zal toch in onze genen zijn blijven plakken, denken we. En dus geven we het verhaal weer door.

Zo leefde er in de familie van journaliste Suzanna Jansen het verhaal dat haar overgrootmoeder van rijke komaf was. Maar dat zij voor een katholieke man koos en door haar hautaine vader genadeloos werd verstoten. Het was een harde val, van zo'n hoge stoep! Maar de liefde was te sterk. En bovendien: haar trots was niet gebroken, allerminst!

Als de auteur een bidprentje van haar eigen oma, de dochter van het verstoten liefdespaar,  terugvindt, besluit ze in het verleden te gaan spitten, en te kijken of dit romantische verhaal ergens op waarheid berust. Al snel blijkt dat de ware toedracht helemaal anders in elkaar zit, en dat het verhaal een stuk tragischer is dan verwacht.

Susanna's speurtocht voert haar immers als snel naar Veenhuizen in Drente, waar in het midden van de 19de eeuw een "pauperparadijs" werd gesticht. Een soort goed bedoelde heropvoedingsinstelling voor de arme medemens. Waar zij met noeste arbeid, reinheid, rust en regelmaat zichzelf weer zouden vinden. En zo de maatschappij zouden dienen.

Dit ideaal ging al vrij snel onderuit. Wegens geldgebrek en onvermogen. Maar het "gesticht" bleef en generaties lang bleef Susanna's familie ermee verbonden. Eerst als bewaker, maar al snel als "verzorgde". Het is een schrijnend verhaal, van armoede die generatie op generatie wordt doorgegeven. En de uitzichtloosheid van de paupers aan de onderkant van de maatschappij.

De familie telde zwakke mannen die ten prooi vielen aan de alcohol, en sterke vrouwen die telkens opnieuw probeerden hun bestaan op te bouwen. Het boek geeft goed aan hoe dat vroeger ging. Een rijk scala aan religieuze instellingen bood hulp. Maar de arme in kwestie moest daar wel steeds om vragen en smeken. Van een "recht" was nog geen sprake.

De auteur gaat aanvankelijk als een journalist te werk en analyseert nauwgezet de historische context. Naarmate de eigen tijd dichterbij komt krijgt ze het steeds moeilijker. Lezen over een overgrootvader die meermaals als landloper werd opgepakt is één ding, maar de verslagen nalezen over de harde jeugd van haar eigen moeder, valt haar duidelijk zwaar.

De twijfel, de afkeer en de droefheid geeft ze eerlijk weer. En dat is lovenswaardig. Want door dit verhaal op te schrijven biedt ze ons een blik op de verborgen geschiedenis van de arme. Een verhaal dat ons eraan herinnert hoe goed we het nu hebben. Maar ons tegelijk doet beseffen dat armoede ook vandaag om ons heen is. Alleen minder zichtbaar dan voorheen.

Een boek dus dat mijn blik heeft veranderd. En dat me nog lang zal bijblijven.