Doorgaan naar hoofdcontent

De stilte van 1942


Tijdmachines bestaan niet, dat weet ik natuurlijk wel. En toch voelde het alsof ik de afgelopen week in 1942 was beland. Ik woonde in Antwerpen en sloeg met verbazing gade wat er gaande was.

Herman Van Goethem, vandaag rector aan de universiteit van Antwerpen, bestudeerde veertien jaar lang de archieven van de Antwerpse politie. Op basis van die dossiers wekt hij, als in een dagboek, het cruciale jaar 1942 tot leven. Dat begint nog redelijk gedeisd, met aangiftes van kleine diefstallen en klachten over pesterijen.

Bijzonder is dat de auteur aan vele namen foto's kan koppelen: de Joodse slachtoffers kwamen later vaak in de Dossin kazerne terecht. Het raakte me enorm om naast de feiten te worden aangekeken door de slachtoffers, gefotografeerd in een tijd dat er nog niets aan de hand leek.

Geleidelijk aan neemt de spanning toe, tot de rampzalige zomer, waarin tijdens twee nachtelijke razzia's de ene wijk na de andere wordt leeggeruimd. De Antwerpse politie helpt mee, sommigen uit overtuiging, anderen omdat ze moeten van hun oversten en omdat de Duitsers hen voor het blok zetten. Ze kunnen bijna niet anders, en je voelt hun tweestrijd.

Tegelijkertijd is het verbijsterend om te lezen hoe zeer de mensen nog een beroep doen op recht en rechtvaardigheid. Bezorgde Joodse ouders geven de vermissing van hun zoon op, terwijl wij weten dat hij opgepakt is en afgevoerd. Bijzonder schrijnend vond ik ook het verhaal van een jonge moeder die wilde vluchten en alvast haar koffers had klaarstaan. Die worden tijdens een inbraak gestolen en zij doet daar keurig aangifte van (en vertelt in ontroerende details wat ze allemaal had ingepakt). Haar foto staat ernaast.....

Naast die historische anecdotiek (hoewel, kan je zoiets een anecdote noemen?) biedt Van Goethem ook historisch perspectief. Hij probeert te verklaren hoe dit allemaal zo had kunnen komen. 1942 was een kantelpunt, zoveel is duidelijk. Vanaf het najaar werd het aannemelijk dat de Duitsers konden verliezen. En waar men voordien eerder "grijs" was en alle mogelijkheden openhield, kozen overheden en politie nadien expliciet partij voor of tegen: zwart of wit.

Ik vond het bijzonder om dat kantelpunt zo op lokaal vlak te kunnen voelen. Om te merken hoe gewone mensen worstelen met deze onmogelijke situatie. Hoe angst en moed in hen strijden, en hoe menselijk de Antwerpenaren uiteindelijk ook waren voor hun Joodse buren: meer dan eens tekenden ze verzet aan, hielpen mensen ontsnappen, of verstopten kleine kinderen.

Dit boek kroop onder mijn vel en greep me enorm aan. Ik was al woensdagochtend al klaar met lezen, en daarna volgde alleen maar stilte. Ik heb enkele dagen nodig gehad om hiervan te bekomen en om weer een nieuw boek aan te kunnen.


Reacties

Een reactie posten

Populaire posts van deze blog

De aanslag – Harry Mulisch

Dit is een boek dat de meesten van ons ooit gelezen hebben, als verplichte kost op school. Ondergetekende in elk geval. Ik sleepte het verhuizing na verhuizing mee, zonder het ooit te herlezen. Maar vorige week, na een aantal lamentabele leeservaringen, nam ik het weer eens ter hand. En ik was er helemaal ondersteboven van. Hierbij dus vijf redenen waarom ook u het boek ook nog eens zou moeten herlezen. De taal! Wat een schitterend Nederlands sprankelt er van de bladzijden af. Zorgvuldig gekozen bewoordingen, soepele zinnen, rake beschrijvingen. Zonder populaire vuilbekkerij of gortigheid, maar evenmin gortdroog. Als ik zoiets lees denk ik: ja, het Nederlands is toch een mooie taal! Het trauma : want daar gaat dit boek uiteindelijk over. Hoe komt een mens een drama te boven? Door het te negeren, denkt de hoofdpersoon en daar komt hij een heel eind mee. Maar op verschillende momenten in zijn leven gebeurt er – overwachts – weer iets waardoor hij het drama toch onder ogen m...
5 reacties
Meer lezen

De boeken van je leven - leesclubleuks

Zoals ik vorige week al vertelde, vroeg Judith me welke boeken mijn  leven hadden veranderd. Geen makkelijke vraag, omdat ik van mening ben dat elk boek je een beetje zou moeten veranderen, of toch anders zou moeten laten kijken. In die zin zou dus het opnoemen van de laatste vijf boeken uit mijn lectuurpakket al voldoende moeten zijn. Maar dan ben ik snel klaar natuurlijk en Judith verwacht vast een beetje meer inspanning van me. Dus, na rijp beraad, heb ik de vraag van Judith een beetje aangepast. En ben ik na gaan denken over welke boeken typerend waren voor een bepaalde fase in mijn leven. Wat las ik toen ik 10, 20 of 30 was? Wat zegt dat over mij? En welke voornemens heb ik voor het komende decennium? Voila, een nieuw leesclubideetje borrelde op: teken een levenslijn en noteer de boeken die je doen terugdenken aan weleer. En, beste mensen, zie hier het handgemaakte resultaat: Een beetje toelichting bij de keuzes die ik maakte (want die zijn ook bij deze formu...
21 reacties
Meer lezen

Vele hemels boven de zevende

Het leven bijt! Het deelt rake klappen uit, het grijpt ons bij de keel en vloert ons genadeloos. En wij, we staan erbij en we kijken ernaar. En heel vaak doen we niets. Omdat we zo verbijsterd zijn, bijvoorbeeld. Of omdat we ons machteloos voelen tegenover het noodlot. En soms ook omdat we nu eenmaal andere dingen te doen hebben, die we net iets belangrijker vinden dan het leed van een ander. De vraag is natuurlijk of dat ons van onze verantwoordelijkheid ontslaat. Met dat dilemma worstelen de personages in Vele hemels boven de zevende . Zij zijn degenen die toeslaan, of die juist getackeld worden door het lot. Ze zijn elkaar zeer nabij, en tegelijkertijd staan ze mijlenver van elkaar af. Want hoewel ze met elkaar praten, de liefde bedrijven of ruziemaken, echt raken doen ze elkaar niet. Gevangen in hun eigen visie zien ze de ander niet echt. Beseffen ze niet altijd hoe hard het leven er bij de ander op inhakt.  Mijn God, wat een boek! Vanaf de eerste zin al indruk...
13 reacties
Meer lezen