woensdag 23 december 2015

Geiger, De oude koning in zijn rijk



Het is ondertussen alweer acht jaar geleden dat mijn allerliefste papa stierf aan de gevolgen van Alzheimer. Een langgerekt afscheid was het, waarbij een erudiet man langzaam aan verbrokkelde tot een heel stil restje mens. Intens treurig en hard. Ik mis hem nog elke dag.

Sindsdien loop ik met een grote boog om boeken heen die ook maar in de verte met dementie te maken hebben. De confrontatie ontwijken heet zo iets. Geen oude wonden willen openscheuren, geen zielepijn opwekken. Tot een week geleden.

De oude koning in zijn rijk is namelijk een wonderbaarlijk en bijzonder troostend boek over Alzheimer. Heel eerlijk en ontluisterend en tegelijk niet alleen treurig. Want Geiger doet iets heel bijzonders: hij ontdekte de meerwaarde van een brein in aftakeling. Namelijk: het legt onverwachte associaties en brengt prachtige zinnen voort, vol raadsels.

De ommekeer was het moment dat Geiger de kracht vond om niet meer tegen de ziekte in te gaan. Hij besloot om niet meer te willen dat zijn vader logisch denkt, en ging dus zonder voorbehoud mee in diens verwarring. Denkt vader dat hij thuis is bij zijn ouders, dan bevestigt de zoon dat. Vraagt de oude koning om te vertrekken, dan zegt de zoon dat hij dat waarschijnlijk wel kan regelen, als vader een beetje geduld heeft.

Wonderlijk liefdevolle gesprekken levert dit op. En de mogelijkheid om nog écht contact met zijn vader te maken, wat daarvoor niet lukte. Het bleef vermoeiend, hartverscheurend en moeilijk, maar door de donkerte kwam een lichtheid, die het leven voor alle partijen lang draaglijk maakte.
Gieger schreef met dit boek een stille ode aan zijn vader. Een man die in de tweede wereldoorlog ernstige mentale kwetsuren opliep en een leven lang probeerde daarmee om te gaan. Die een gezin stichtte en desondanks altijd een beetje op de achtergrond bleef. Iemand die in alle eenzaamheid en excentriciteit zijn steentje bijdroeg, tot aan het einde toe.

Kortom: een prachtig boek over liefde, familie en afscheid, dat me erg heeft ontroerd. Het was herkenbaar en toch mild, waardoor het me hielp ook de schoonheid te kunnen zien van een moeilijke periode in mijn leven.  

Leesclubvragen:

-        Waar heb jij afscheid van moeten nemen?
-        Welk beroep hadden jouw ouders en hoe bepaalde dat hun karakter?
-        Van welke moeilijke periode kan je achteraf de schoonheid zien?
-        Welk ritueel helpt jou bij verdriet?
-        Wie is jouw steun en toeverlaat in moeilijke tijden?

zondag 13 december 2015

Animal Farm – George Orwell



Motto: hoe een oud boek razend actueel kan zijn…

Hoe werkt macht? Wat gebeurt er als iemand, met goede bedoelingen plots de leiding in handen neemt? Hoe snel verwateren de hooggestemde gevoelens? En hoe belangrijk is communicatie in dat proces?

Ik hoor u gewoon zuchten aan de andere kant van het scherm: theetante, komaan, wat een zwaarwichtige kwesties allemaal! Voer voor geleerden, die er na lang en diep nadenken dikke pillen over kunnen schrijven. Vol moeilijke woorden, ingewikkelde schema’s en complexe grafieken. Ongetwijfeld doorwrocht, maar niet meteen iets waarvan een mens zegt: dat kan ik nou eens dagelijks mee aan de slag!

George Orwell moet dat ook geweten hebben, en daarom besloot hij deze belangrijke thematiek aan te snijden met een dierenfabel. De setting? Een kleine boerderij vol koeien, schapen, varkens en paarden. De intrige? De boer wordt verjaagd en de dieren nemen de macht over, in een soort van coöperatie. Vrijheid, blijheid, broederlijkheid boven! En dan gaat het mis. Want niet alle dieren zijn even gelijk, blijkt na een tijdje: de varkens blijken gelijker dan de rest. 

En dan wordt het pas echt boeiend: want de varkens zijn echte communicatiekampioenen. Spindoctors zouden we hen vandaag noemen. Met heel veel verve en zonder enige schaamtegevoel geven ze de waarheid een fikse draai. Wie eerst duidelijk als een vriend werd gezien, wordt plots een vijand, en als het zo uitkomst ineens weer een vriend. Verhalen uit de buitenwereld worden gefilterd en geïnterpreteerd in het voordeel van de leider. Regels en statuten worden ’s nachts aangepast, waarna men ontkent dat er ooit iets anders was afgesproken…

En zo verglijdt de idylle van de vrijheid al snel, en zijn de dieren uiteindelijk slechter af dan voorheen. Zonder dat ze dat zelf echt beseffen. Zoals een kikvors in een heet bad hebben ze niet gemerkt dat de temperatuur steeg tot dodelijke proporties.

George Orwell verpakte zijn kritiek op de Sovjetunie in een dierenverhaal. Redelijk doorzichtig trouwens, want een aantal passages uit de geschiedenis van de USSR zijn duidelijk herkenbaar. Het lot van Trotski bijvoorbeeld, of de mislukte industrialisatie.

Maar wat het boek vooral zo boeiend maakt, is de waarschuwing om open en oren toch vooral open te houden. Om kritisch te zijn voor de gangbare opinie, voor de media en de berichtgeving. Voor politieke correctheid en taboes die elke maatschappij kent. Een soort kortzichtigheid die een buitenstaander kan doorprikken, maar waar je o zo moeilijk de vinger op kunt leggen als je er middenin zit.

Orwell kon dat wel, en zijn inleiding op dit verhaal, waarin hij de pers in zijn eigen tijd met de neus op de feiten drukt, is fenomenaal! En doet een mens meteen ook twijfelen: hoe waar is alles wat ik zie en hoor? Wat is het werk van spindoctors? En, hoe spelen die subtiele en minder subtiele machtsmechanismen vandaag nog een rol?

Omdat een gewaarschuwd mens voor twee telt, kan ik u maar één ding aanraden: lees dit boek!

zaterdag 5 december 2015

Zeg het met koppen #Leesclubleuks



Vorige week bespraken we met de leesclub “Jij zegt het” van Connie Palmen. Een fantastisch boek dat zich niet eenvoudig laat samenvatten. Om de discussie wat aan te zwengelen, ontwierp ondergetekende weer een methodiekje waarvoor een mens slechts drie dingen nodig heeft: een krant, een schaar en een vleugje verbeelding.

Wat is het idee? Speur met het boek in je achterhoofd naar interessante woorden die je toevallig tegenkomt. Probeer daarbij te kiezen voor wat net niet evident is. Woorden dus die onrechtstreeks een band kunnen hebben met het verhaal, maar niet te makkelijk gelinkt kunnen worden. 

In dit geval zou het bijvoorbeeld een tikje flauw zijn als ik “dichter” had uitgeknipt, “zelfmoord” of “roddelpers”, wegens erg voor de hand liggend. Ik koos met andere woorden voor koppen die me een beetje prikkelden, waarvan ik voelde dat er ergens wel iets inzat, zonder dat ik er de vinger op kon leggen.

Op de avond zelf spreidde ik mijn uitgeknipte “schatten” uit op tafel en vroeg de anderen er één of meerdere woorden uit te kiezen die ze wilden gebruiken om het boek te bespreken. En de rest ging vanzelf: er ontstond discussie, er groeiden nieuwe inzichten en we zagen plots weer andere perspectieven. 

Eenvoudig en doeltreffend, zo hebben we het graag!

zondag 22 november 2015

Connie Palmen – Jij zegt het




De dagen korten, en eindelijk wordt het ook een beetje kouder. Hoog tijd dus voor de leesclub om weer eens bijeen te komen. En petit comité deze keer, met slechts vier leesdames. Maar wel met heel veel zin om door te bomen over het boek dat we lazen. “Fascinerend”, “Aangrijpend” en “Meeslepend” waren alvast drie begrippen die we moeiteloos met dit boek verbonden. Via een methodiekje (dat in een later blogje aan de orde komt)  kozen we ook nog de volgende woorden om het boek te typeren:

Succesvol

Dit boek beschrijft de liefde tussen twee dichters van hoog niveau: Sylvia Plath en Ted Hughes. Veelbelovende jonge mensen zijn het, met een duidelijk beeld waar ze willen uitkomen: erkend worden als dichter. Om dit te bereiken investeren ze enorm. Ze leven aanvankelijk sober, nemen gemakkelijke, oninteressante baantjes aan, om zoveel mogelijk tijd vrij te houden voor hun werk. Dat rendeert het eerste voor Ted, die prijzen wint met zijn debut. Sylvia, zelf een groot talent, gunt hem dat aanvankelijk van harte. Tussen de regels lees je echter dat het haar ook weleens beknelt: echtgenote zijn van de dichter.

Samen

Ted en Sylvia leven lange tijd in een ongelofelijke symbiose samen. Alles delen ze: inspiratie, kritiek, vrienden en natuurlijk hun passie: de literatuur. Samen groeien ze ook, ze tillen elkaar op naar ongekende hoogte. Zo’n samenwerking leek ons op het eerste gezicht heerlijk, maar tegelijkertijd voelden we ook aan dat het misschien teveel van het goede was. Want heeft een kunstenaar ook geen eigen denkproces nodig? Is het niet belangrijk om ook los van elkaar iets te betekenen? Bovendien: de samenhang wordt hoe langer hoe meer ongelijk: Sylvia steunt zo op Ted, dat het hem benauwt. En dus volgt de breuk.

Zoeken

Sylvia is een gepassioneerde, en tegelijkertijd heel zoekende vrouw. Wanhopig zoekend af en toe. Het geluk lijkt immers steeds net op de hoek te liggen. In Amerika bijvoorbeeld, of toch weer in London. In een kind, dat niet de verhoopte euforie voortbrengt. In een goede band met haar moeder, en ook weer niet. Dat zoeken en niet vinden put een mens uit, en Sylvia verglijdt in een depressie. En zoekt uiteindelijk de dood.

Voorspellen

Een levenseinde dat voorspelbaar was? Dat is de vraag van dit boek. Net als de kwestie of het onafwendbaar was. Een discussie waar de leesclub uren mee vulde. Een complexe vraag, waar geen eenduidig antwoord op bestaat. In het boek komen een aantal voorspellingen voor, heel mysterieus (maar volgens ons ook een tikje te veel naar onze smaak)

Tafelgenoten

Feit is dat na het drama de hele wereld Ted de schuld gaf. Hem uitspuwde en labelde als de moordenaar. Vrienden van vroeger namen stelling, schreven memoires, publiceerden aanvallen. Zodat Ted helemaal alleen kwam te staan. Kalm, vastberaden en sterk zweeg hij, tot Connie Palmen nu de stilte doorbreekt. En zo de rol van media bekritiseert. Is het wel zo eenvoudig dat er een oorzaak en een schuldige was? Wat was de rol van de tijdsgeest in de jaren vijftig die vrouwen amper ruimte gaf voor een eigen carrière? Wij vonden in elk geval dat Ted als een soort “nieuwe man avant la lettre” haar heel wat tijd en rust gunde om te werken.

Genadeslag

Was Ted de sluwe vos die men van hem maakte, vroeg Connie Palmen zich af. Wat was zijn rol in dit tragische verhaal? In een razendinteressant TV-interview (echt even kijken) vertelt ze dat Ted in dit boek de Judas is. Degene die de hoofdpersoon verraadt, opdat zij het beste van zichzelf kon geven. Sylvia’s allerbeste werk kwam immers tot stand ten gevolge van de breuk. Net als Judas speelde Ted een noodlottige, doch noodzakelijk rol in dit passieverhaal.

Onze conclusie

Ee boek dat ons uit onze comfortzone haalde, dat ons diep raakte en erg mooi geschreven was. Een ideaal boek voor een leesclub omdat er zoveel vertrekpunten in zitten voor boeiende en diepgravende discussies. Een leeservaring die we niet snel zullen vergeten. En dus ook een boek waar de lezer zich achteraf maar moeilijk van kan losscheuren. Het spoorde ons aan om het werk van Sylvia Plath te ontdekken. Tijdens de leesclubavond proefden we alvast van één van haar gedichten, en ja, dat smaakte naar meer! 

Een ontdekking en vele goede gesprekken rijker, trokken we nadien terug de duisternis in. Het was een mooie avond.

maandag 16 november 2015

Tirza – Arnon Grunberg



In Leuven, waar ik woon, is het momenteel allemaal Grunberg wat de klok slaan. Er is een tentoonstelling aan hem gewijd, de etalages liggen vol met zijn boeken en de man duikt zelf regelmatig op voor het geven van lezingen en voorleessessies. En dus dacht ik: kom, we zullen nog eens iets van hem ter hand nemen. Ik las ooit al twee boeken van hem (die ik niet recenseerde op deze blog) en nu was het dan de beurt aan Tirza. Een boek dat tegengestelde gevoelens opriep: het irriteerde me mateloos en ontroerde me diep.  En ja, dat valt te combineren, blijkbaar.

Laat ik eerst even met de irritatie beginnen. En met een bekentenis. Ik ben zo’n ouderwets iemand die in kunst vooral schoonheid zoekt. Verheffing en zo. Esthetisering, een milde blik van “ondanks alles is het leven prachtig”. Ja, heel flauw. Nu, voor zo’n levensmotto moet je dus niet bij Grunberg zijn. Noch bij andere hedendaagse schrijvers, heb ik de indruk. Hier gaat het immers om het benadrukken van de banaliteit, van de ranzigheden in ons dagelijks bestaan. Deze schrijver zet een spot op vuile nagels, neusharen, lijfgeuren en andere details die je van andere mensen écht niet wil weten. Ook in dit boek gaat het (weer) over een man van middelbare leeftijd die eerst volstrekt over zich heen heeft laten lopen zonder ook maar enige weerstand te bieden. Eens de maat vol, laat hij zich volledig laat gaan. Alle remmen los op de meest afstotelijke wijze. En dan krijg ik zin om zo’n boek in de hoek te gooien…

Maar dat heb ik dus niet gedaan, want naast al die irritatie was er ook fascinatie. Een goed boek is voor mij immers niet alleen een kwestie van esthetiek of goede smaak, maar evenzeer van reflectie. Een boek dat mij aan het denken zet, heeft altijd een streepje voor. En dat heeft Grunberg met Tirza wel echt gedaan. Want dit boek gaat over de onmacht van een vader, wiens volwassen dochter de vleugels uitslaat. Loslaten wat je ooit hebt gekoesterd is voor niemand eenvoudig. Gaandeweg blijkt echter dat de vader-dochter relatie in dit boek een tikje obsessief was. Als je kind alles voor je is, wie ben je zelf dan nog, is de vraag?

En dus deed dit boek me peinzen over opvoeding, over loslaten en koesteren. Treffend, bikkelhard en tegelijk ook heel fragiel. Ik vond het prachtig. Hoe ver een vader kan gaan in zijn allesverscheurende liefde voor een kind…

Kortom, haat en liefde liggen dicht bij elkaar in dit boek. En ook in mijn oordeel erover. Het gaat weer eventjes duren voor ik me weer waag aan zo’n glashard “we zullen eens alle viezigheden laten zien” boek. En tegelijk zal ik Tirza echt niet snel vergeten.
Een aanrader, dus toch!

Leesclubvragen:
-        Wat was de eerste reis die je zonder je ouders maakte?
-        Heb je ooit een vriend of vriendin meegebracht die thuis niet in de smaak viel? Wat gebeurde er?
-        Hoeveel mag je kinderen in een bepaalde richting sturen? Waar ligt voor jou de grens?
-        Wat is het meest gênante feestje dat je ooit hebt meegemaakt?
-        Wiens kant van het verhaal zou je ook wel eens willen horen?
-        Waar begon het mis te gaan in dit verhaal?