maandag 29 december 2014

A Christmas Carol – Charles Dickens




Er zijn van die boeken die je altijd al hebt willen lezen. Maar waarvoor je op de één of andere manier nooit het goede moment vindt. Zonde natuurlijk! Maar dan plots, spannen alle geesten in het universum samen en werpen je het boek voor de voeten. En dan sta je machteloos!

A Christmas Carol was mij uiteraard wel bekend. Mijn vader placht immers rond de kersttijd met enig acteertalent (krakende stem en gekromde rug) “Marley was dead, as dead as a doornail” te berde te brengen. En daar dan een akelig lachje achteraan te sturen. Zelf kende het verhaal alleen uit de Dagobert Duck versie, en had derhalve  dus een donkerbruin vermoeden dat het origineel beter zou zijn dan deze remake. Maar ondanks deze voortekens, had ik drempelvrees.

Het duurde dus tot eerste kerstdag anno 2014 voor ik dit boek eindelijk uit de ouderlijke boekenkast plukte. En wel in een schitterende editie uit 1961, gebonden in kerstrood linnen en met fantastische tekeningen van Ronald Searle. Rake karikaturen in stemmige blauwige tinten: tegen zoveel knipoogjes kon ik niet op. Ik nestelde me in een heerlijke fauteuil, knabbelde op een kerstkransje en sloeg het boek open. Om daar nog eens verwend te worden met een ontroerende aantekening van mijn vader, die helaas al even overleden is. Hij las A Christmas Carol voor de laatste keer op kerstavond 2004 “zoals het eigenlijk hoort” en had “ er enorm van genoten”. Dat gingen we een decennium later dus nog eens overdoen.

Het verhaal

Voor wie het niet kent: even het verhaal samenvatten. Scrooge, een afschuwelijk knorrige oude vrek haat kerstmis wegens idioot en naïef. Het kost bovendien allemaal handenvol geld en je wint er niets bij. Weg ermee! Maar op een mistige kerstavond krijgt hij bezoek van de geest van Marley, zijn voormalige vennoot die is overleden. Marley klaagt en jammert, want zijn lot is op zijn minst gezegd “niet prettig”. En eenzelfde ellendige straf staat Scrooge ook te wachten als hij zijn leven niet betert. Scrooge wil daar aanvankelijk niets van horen, maar wordt op sleeptouw genomen door drie geesten: de geest van het verleden, die van het heden en die van de toekomst. Als Scrooge herinnerd wordt aan fijne tijden en ziet wat zijn huidige gedrag allemaal teweeg brengt, schaamt hij zich. En belooft beter te doen. En zo eindigt de ooit zo vrekkige Scrooge als de grootste weldoener van de stad. En als de grootste fan van het kerstfeest.

Wat ik ervan vond

Dickens lezen is toch iets waarvoor ik blijkbaar een drempel over moet. En telkens kom ik weer tot dezelfde conclusie: het was geen straf. Absoluut niet. Dickens is dolle pret. Britse humor van de bovenste plank. Vol grimlachjes, die de duisternis extra aandikken en vrolijke passages tot een hilarisch hoogtepunt verheffen. Vol mensenkennis en frisheid die dit verhaal een dikke 170 jaar later bijzonder leesbaar maakt. En voor de liefhebbers: de spookpassages zijn gepast griezelig!

Ik hield vooral van de geest van het heden. Een gemoedelijke reus die vrolijkheid over de mensen uitstrooit en ervoor zorgt dat elkaar zo vriendelijk tegemoet treden rond de kersttijd. Volgens mij heeft J.K. Rowling haar Hagrid uit Harry Potter op dit model gemodelleerd. Of anders zijn het broers. Of neven.

Natuurlijk heeft dit boek een moraal. Die je met enige slechte wil flauw en zweverig zou kunnen noemen. Maar fijn is ook dat Dickens deze levensles er echt niet irritant dik bovenop legt, maar op een vrolijke manier brengt, met wat nuance en wat overdrijving. En juist daarom wel iets om even over na te denken. 

Kortom: de drie geesten uit A Christmas Carol spookten de voorbije dagen ook rond in ons huis. Ze waren vriendelijk, maar duidelijk. Ze maakten deze kersttijd heel bijzonder!

woensdag 17 december 2014

Alleen de wolken. Cultuur en crisis in het Westen 1918-1938

Met sommige boeken ben je weken zoet. En dit was er zo eentje. De twintig jaar die 1918 van 1938 scheidden waren immers zodanig divers en boeiend, dat ik er echt even de tijd voor wilde nemen. Lezen met concentratie en traagte was het motto.

Op mijn tocht door twee woelige decennia werd ik vergezeld door een excellente gids. Philipp Blom had ik al eerder leren kennen als een geweldige verteller. Iemand die de grote lijnen uit de geschiedenis zichtbaar maakt aan de hand van de details. Die onpersoonlijke mechanismen een gezicht geeft. En die vooral heel goed schrijft. Een plezier om te lezen, paginalang.

De jaren 1918-1938 bleken zo veel meer dan "het interbellum", dan een tijd die twee wereldoorlogen met elkaar verbond. Het waren decennia vol tegenstellingen en vooral vol experiment. Een paar voorbeelden:

Waarden en normen vs losbandig vertier

De eerste wereldoorlog was dermate ontwrichtend dat het alle waarden en normen onderuit haalde. Waar moest men nu nog voor leven? Wat was er nu nog zinvol? Niets! riepen de dadaïsten. Dus gingen alle remmen los, bijvoorbeeld in het losbandige Berlijn. Terwijl aan de andere kant van de oceaan het drankgebruik aan banden werd gelegd door de Grote drooglegging (wat ook weer heel wat ondergronds vertier mogelijk maakte). Bijzonder bevreemdend is ook het hoofdstuk over een proces dat in Amerika werd gevoerd over de vraag of men op staatsscholen wel de evolutieleer mocht onderwijzen. Een ultieme poging om de oude moraal veilig te stellen.

Het kapitalisme vs het communisme

De USSR stond in 1918 voor de schier onmogelijke opgave een heel land te industrialiseren. Paradoxaal genoeg haalde men Amerikanen over om de nieuwe fabrieken te bouwen en te organiseren. Het privéleven van de individuele arbeider moest wijken voor een hoger doel. Alles samen delen was het motto, en niet klagen maar doorbijten. Dat kostte heel wat slachtoffers. Maar die vielen ook aan de andere kant. Want door de landbouw te ver op te rekken, raakte het vruchtbare Oklahoma helemaal verstikt onder stofwolken. die alle goede grond met zich mee namen. Te veel doorgedreven kapitalisme leidde zo tot extreme armoede. De crash van 1929 deed daar nog een schepje bovenop.

Vrijheid vs racisme 

In de eerste wereldoorlog streden ook heel wat zwarten mee. Net na het grote conflict vinden zij in hun heldenmoed een basis om te ijveren voor meer rechten. Dat lukt niet meteen, maar ze drukken steeds meer een stempel op de cultuur. Denk aan de opkomst van de Jazz en de grote successen van Josephine Baker (die paradoxaal genoeg deels ook speelde met het clichébeeld van de nobele wilde). Waar de zwarten stilaan terrein lijken te winnen, neemt de vrijheid van de Joden steeds verder af. Niet alleen in Duitsland trouwens, Blom toont helder aan dat antisemitisme in die jaren in heel Europa opgang maakte. En dat ideeën over eugenetica op heel wat bijval konden rekenen, ook buiten het nazisme om.

Nieuwe hoop versus bloedvergieten

Heel wat nieuwe ideeën over de maatschappij maken een opgang in deze periode. Alternatieven voor eeuwenlange onderdrukking worden geformuleerd en uitgetest. Soms met succes. Maar bovenal was dit een periode van intens leed. Zeker in de periode 1928-1938 is het geen pretje op de wereld. In de USSR, in Spanje en ook elders worden om wille van nieuwe ideologieën genadeloos mensen afgeslacht. Op grote schaal. Als een soort van generale repetitie voor wat komen zou.

Cultuur en wetenschap

En natuurlijk is er in deze periode hele wat boeiends te melden op cultureel vlak. We ontmoeten Dali, Virginia Woolf, Picasso en Otto Dix. En nog vele andere schilders, componisten en auteurs die worstelden met de vraag hoe ene mens moet reageren op zoveel leed en tegenslag. Ondertussen ontdekken Einstein, Bohr en anderen nieuwe horizonten. Zowel in de wetenschap als in hun bestaan, want velen moeten hun land ontvluchten.

Kortom 

Een boek dat zich nauwelijks laat samenvatten. En waarvan de lectuur rust en aandacht vraagt. Want hoe vlot het ook is geschreven, dit is een boek waar je af en toe echt even van moet bekomen. Waarin je ook moet terugbladeren en herlezen. Een boek ook dat je aanspoort tot overpeinzingen, want de parallellen met onze eigen tijd zijn soms echt beangstigend. Alleen al daarom zou ik zeggen: lees dit boek, je gaat er de eigen tijd anders door bekijken!